Mniszek pospolity

Informacje ogólne

Mniszek pospolity (inaczej mniszek lekarski) choć stanowi znakomite źródło surowców o działaniu leczniczym jest często traktowany jako chwast polny i łąkowy. Swoją złą sławę zawdzięcza m.in. temu, że gdy niechciany bardzo ciężko jest się go pozbyć (łatwo odrasta z resztek korzeni pozostawionych w ziemi). Poza tym w ciągu roku jedna roślina wydaje około 3000 nasion, które roznoszone przez wiatr mogą stanowić zalążki kolejnych "problemów".

Jest rośliną zielną wieloletnią, rodzina astrowate (łac. Asteraceae) złożone. Wśród mniszków istnieje ponad 2000 gatunków (ich zasięg geograficzny obejmuje cały świat) z czego mniszek lekarski / pospolity jest, jak sama nazwa wskazuje, najpospolitszym z nich.

Nazewnictwo

Nazwa mniszek prawdopodobnie powstała od podobieństwa owocostanu pozbawionego lotnych nasion do łysej głowy mnicha.

Alternatywne polskie nazwy:

  • mniszek pospolity / mniszek lekarski
  • mlecz (mylnie używana nazwa, gdyż mlecze to inny rodzaj roślin), mlecz świni, mlecz psi
  • mlycz (j.w. tyle że po śląsku)
  • mleczaj
  • dmuchawiec (nazwa okreslająca owocostan)
  • brodawnik (nazwa podlaska), brodawnik mieczowaty
  • papawa, pępawa (nazwa z okolic Sandomierza)
  • wole oczy (nazwa pomorska)
  • lwitrud
  • lwi ząb
    • bynajmniej takie skojarzenia przychodzą przyglądając się kształtowi korzenia lub ząbkowanym liściom
    • najczęściej stosowana nazwa skojarzeniowa w innych językach świata
  • wilczy ząb
  • męska stałość – ze względu na łatwość odpadania nasion
  • gołębi groch
  • żabi kwiat
  • plesz
  • radyki
  • miecznik
  • podróżnik
  • mnich, mnisza główka, popia główka

Nazwa łacińska:

  • Taraxacum officinale/officinalis
  • nazwa "Taraxacum" prawdopodobnie wywodzi się z greckich słów "taraxos" (nieporządek, nieład, rozstrój, dolegliwość) i "akos" (lekarstwo, remedium, naprawa)

Nazwy aptekarskie:

  • Herba taraxacon
  • Herba urinaria

Nazwy obcojęzyczne:

  • dandelion (obecna angielska nazwa pochodzi z francuskiego wyrażenia ‘dent de lion’, czyli "zęby lwa")
  • pissabed (dawna angielska nazwa tłumaczona na "moczący łóżka" – nazwa nadana przez Nicholasa Culpeper`a [1616-1654, Anglik - botanik, herbalista, lekarz, astrolog] od moczopędnych właściwości)
  • inne angielskie nazwy: Swine's snout, Irish daisy, peasant's cloak, puffball, yellow gowan, blowball, priest's crown
  • pissenlit (francuska)
  • Löwenzahn (niemiecka)
  • одуванчик (rosyjska)
  • diente de león (hiszpańska)
  • dente di leone (włoska)
  • 蒲公英 (chińska)
  • (arabska) الهندباء
  • πικραλίδα (grecka)
  • שן הארי (hebrajska)

 

Pochodzenie / Historia

  • ojczyzną mniszka jest prawdopodobnie Europa skąd rozprzestrzenił się na cały świat
  • od X w. pojawiają się wzmianki o mniszku w arabskich medycznych dziennikach i od XI w. zaczął być stosowany przez Arabów na rozmaite schorzenia
  • do XVI w. ugruntowała się jego pozycja jako lekarstwo
  • do Ameryki dostał się wraz z pierwszymi Europejczykami

Występowanie / Stanowisko

  • powszechne występowanie dzięki wspaniałemu systemowi rozsiewania nasion (dzięki minispadachronowi pokonuje duże odległości)
  • klimat umiarkowany do wysokości 2000 metrów n.p.m.
  • szczególnie na glebach bogatych w azot
  • przydroża, łąki, pola, stanowiska ruderalne

Terminy

  • zbiór: wiosna-jesień
  • kwitnienie: od marca do października; głównie kwiecień/maj; lato i jesień mniej obficie

Inne gatunki

  • Taraxacum kok-saghyz (kok-sagiz) – zwany mniszkiem gumodajnym. Intensywnie uprawiany podczas II. wojny światowej, z korzeni pozyskiwano lateks (źródło gumy).
  • Taraxacum mongolicum – używany w infekcjach (szczególnie na zapalenie sutek)

Skład / Źródło surowców

Wszystkie części mniszka pospolitego (korzeń, liście, łodyga, kwiaty) są bogatymi źródłami surowców leczniczych. Znajdziemy tu m.in. białka, tłuszcze, fruktoze, związki goryczowe (o budowie seskwiterpenowej oraz triterpenowej) i garbniki. Są bogate w mikroelementy takie jak: kobalt, mangan, bor, miedź, cynk, żelazo. Poza tym witaminy (głównie C i A, ale też B, E), niacynę, węglan potasu, gluten.

KorzeńZieleSokKwiaty/liście
* triterpeny
* taraksacyna
* cholina
* fitosterole
* laktucerol
* flobafeny
* inozyt
* inulina (do 40%)
* kwasy organiczne
* olejki eteryczne
* sole mineralne
* witaminy: A, B1, C, D
* gorycze
* triterpeny
* taraksacyna
* teraksaceryna
* cholina
* fitosterole
* laktucerol
* flawonoidy
* sole mineralne
* witaminy
* politerpeny
* żywice
* inulina
* karotenoidy
* flawonoidy
* gorycze
* olejki eteryczne
* sole mineralne:
potas, magnez, krzem
* kwas foliowy
* witaminy: A, B1, B2, C, D

Sztuczka dla dzieci

  • łodyge pociąć wzdłuż na paski
  • wstawić do zimnej wody
  • paski powinny się zwinąć w ciasne spirale

Rady ogrodnicze

  • sok (przypominający mleko) z łodyg i liści zwiększa wydajność mleczną krów.
  • może być wykorzystany jako nawóz ziołowy (bardzo dobre źródło miedzi)
    • zebrać 3 całe rośliny (liście, kwiaty, korzenie)
    • umieścić w wiaderku
    • zalać 1 litrem wrzącej wody
    • przykryć i odstawić na 30 min.
    • przecedzić
    • wykorzystać niezwłocznie (nie nadaje się do przechowywania)
  • z korzeni otrzymuje się żółtobrązowy barwnik
  • świetna karma (liście) dla królików, świnek morskich, myszoskoczków
  • nie nadają się na bukiety (kwiaty się zamykają po ścięciu)
  • roślina miododajna
  • korzystnie wpływa na rośliny uprawne:
    • wydziela etylen (przyspiesza kwitnienie i owocowanie)
    • korzenie wydzielają do gleby substancje przyciągające dżdżownice
  • preparat (bez rozcieńczania, do gleby lub bezpośrednio na rośliny) ze świeżego lub suszonego ziela i korzeni do:
    • zwalczania szkodników
    • zwalczania chorób
    • stymulacji wzrostu
    • nawożenia

Rozmnażanie i pielęgnacja:

  • nie potrzebuje specjalnej uprawy
  • bardzo łatwo się rozsiewa poprzez wiatr (dmuchawce)
  • rośnie na każdym rodzaju gleby, choć preferowana jest gleba bogata w azot
  • rozmnażanie z nasion:
    • uprawia się jako roślinę jednoroczną (aby zapobiec gorzkiemu smakowi)
    • można kupić nasiona
    • wysiew w marcu (UWAGA: nie używać płytkich pojemników, gdyż z powodu długiego korzenia palowego trudno go pikować)
      • w gruncie co 50cm
      • na powierzchnię doniczek
      • na powierzchnię palet rozsadowych
    • przykryć cienką warstą perlitu
    • nasiona kiełkują w ciągu 3-6 tygodni w zależności od temperatury i jakości nasion
    • gdy siewki są możliwe do uchwycenia można przesadzać do gruntu
  • rozmnażanie z korzenia:
    • korzeń można fragmentować
    • jego części umieścić w głębokich doniczkach, kuwetach, paletach
    • każda część wypuści pędy

Zabiegi ogrodnicze:

  • wiosna
    • wysiewanie nasion na jesienne zioło sałatkowe
  • lato
    • jeśli uprawiany na zioło sałatkowe należy ciągle uszczykiwać pędy kwiatostanowe
  • jesień
    • przykrycie niektórych roślin doniczką, aby uzyskać bielone liście do sałatek
    • wysiewanie nasion na wiosenne zioło sałatkowe
  • zima
    • ogólnie nie wymaga ochrony
    • rośliny uprawiane na sałatę przykrywa się matami lub 8-centymetrową warstwą słomy/liści (jeśli temperatura spada poniżej -10st.C, aby zachować słodki smak liści)

Eliminacja / usuwanie:

  • bardzo trudno się pozbyć roślin, gdyż każdy fragment korzenia pozostawiony w ziemi daje początek nowym kępom (odrosty z części pozostawionych w ziemii)
  • najlepiej się go pozbywać wczesną wiosną (najłatwiej wykopać) lub jesienią podczas przekopywania gruntu
  • wiosną pojedyncze rośliny najlepiej usuwać ręcznie
  • korzeń usuwa się: motyką trójzębną, widłami amerykańskimi, długim nożem, wąską łopatką lub narzędziem wbijanym w ziemię i okręcającym się wokół własnej osi
  • jeśli dużo na trawniku stosować selektywnie herbicyd

Szkodniki i choroby:

  • mniszek jest bardzo rzadko atakowany przez szkodniki i choroby

Właściwości lecznicze

  • oczyszczające organizm
  • odtruwające (wyciśnięty sok z korzenia)
  • sok, skuteczny środek na brodawki (stosowany wyłącznie zewnętrznie)
  • zdolność głębokiego oczyszczania skóry skłonnej do trądziku i rozszerzonych porów
  • działanie moczopędne
  • działanie zółciopędne i żółciotwórczo (pobudza układ żółciowy, głównie dzięki substancjom goryczkowym)
  • działa pobudzająco na czynności trzustki
  • normuje procesy trawienne
  • działanie przeciwwirusowe
  • działanie przeciwnowotworowe
  • wzmacnia układ odpornościowy
  • poprawia krążenie
  • wydala związki azotowe z moczem
  • inulina obniża poziom glukozy we krwi (w początkowym stadium cukrzycy)
  • oczyszcza krew
  • przeciwgnilne
  • przeciwszkorbute
  • saluryczne (usuwa z organizmu nadmiar jonów Na i K)
  • pobudza/wzmacnia apetyt przez działanie na wątrobę
  • zmniejsza przekrwienie w jamie brzusznej
  • jeden z najlepszych leków na:
    • przewlekłe stany zapalne wątroby
      • uwalnia miąższ wątroby od toksyn
      • drenuje wątrobę
      • wpływ ochronny na tkankę wątroby
      • działa tonizująco na wątrobę
    • schorzenia nerek
      • działa przepłukująco na kłębuszki – filtry nerkowe
    • dolegliwości pęcherzyka żółciowego
      • drenuje przewody żółciowe (ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy)
      • osłabia stany skurczowe w przewodach żółciowych i pęcherzyku żółciowym (działanie rozkurczowe)
    • trawienie
      • zwiększa wydzielanie soku żołądkowego
      • ułatwia trawienie pokarmów
      • bierze aktywny udział w ogólnoustrojowej przemianie materii
      • leczy niestrawność
      • leczy zaparcia
    • chroniczne stany artretyczne i reumatyczne

Właściwości korzenia (łac. Radix taraxacum)

  • środek lekko rozwalniający,przeczyszczający (leczenie zatwardzenia)
  • leczenie niestrawności
  • przyspiesza regeneracje uszkodzonych tkanek (zapalenie stawów, wypryski, trądzik)

Właściwości liści (łac. Herba taraxaci)

  • sok mleczny jest bardzo skuteczny w usuwaniu nagniotków i leczeniu brodawek i kurzajek (każdego dnia nanosić w określone miejsce)
  • polecane na wiosnę jako kuracja oczyszczająca (oczyszcza krew)
  • zawartość witaminy A jest większa niż w marchwi
  • silnie moczopędne (diuretyk)
  • w odróżnieniu od innych konwencjonalnych środków diuretycznych (moczopędnych), nie wypłukuje potasu z organizmu (gdyż sam zawiera bardzo dużo tego pierwiastka, zastępuje ten wypłukany)
Napar z liściNapar z kwiatówNapar z korzenia
  • działanie przeciwgorączkowe
  • eliminuje nadmiar kwasu moczowego (co jest powodem zapalenia stawów, zwanego dną, a także pewnego typu kamicy moczowej)
  • obniża stężenie cholesterolu we krwi
  • wspomaga odchudzanie
  • niedomoga jajników
  • zapalenie przydatków
  • skąpe krwawienia maciczne
  • zakłócenia miesiączkowania
  • niedomoga wątroby
  • kamica żółciowa
  • nerwica żołądka
  • puchlina wodna
  • ischiasa
  • biegunka
  • krwawienia wewnętrzne

Należy do roślin moczopędnych zimnych, podobnie jak: cykoria, poziomka ananasowa, szczaw, a w przeciwieństwie do moczopędnych ciepłych (cebula, pietruszka, natka pietruszki, lubczyk ogrodowy, koper włoski).

Wchodzi w skład mieszanek:

  • Diabetosan
  • Degrosan
  • Cholagoga II
  • Normosan
  • Pulmosan

Wyciąg jest składnikiem:

  • proszku Gastrochol
  • płynu Cholesol

Wskazania lecznicze

WEWNĘTRZNIEZEWNETRZNIE
  • anemia
  • astenia
  • azotemia
  • dermatoza u wątrobowców (ciemne plamy na twarzy, choroby skórne, jak opryszczka, łupież, egzema, trądzik)
  • czyraki
  • trądzik
  • egzema
  • łuszczyca
  • hemoroidy
  • kamica żółciowa
  • kamica nerkowa (szczawianowa i fosforanowa)
  • atonia mięśni gładkich
  • skurcze przewodów żółciowych
  • nadmiar cholesterolu we krwi
  • chroniczne nawrotowe zapalenie dróg żółciowych
  • zapalenie wątroby
  • niewydolność wątroby
  • marskość wątroby i następcze osłabienie czynności żółciotwórczej komórek wątroby
  • niewydolność nerek
  • zwiększona obecność mocznika (zatrucie mocznikiem) i innych ciał azotowych we krwi
  • otyłość
  • paradentoza
  • reumatyzm
  • gościec
  • skąpomocz
  • szkorbut
  • stwardnienie tętnic (miażdżyca)
  • zapalenie jelita cienkiego
  • zapalenie okrężnicy
  • obrzęki i zapalenie tkanki podskórnej
  • zaparcia (środek lekko przeczyszczający, który zwiększa napięcie mięśniówki jelit, bez wywoływania kurczowych, ściskających bólów)
  • nadfermentacja jelitowa
  • zakłócenia w krążeniu krwi
  • sinica
  • zbytnie przekrwienie naczyń w jamie brzusznej
  • żółtaczka
  • żylaki goleni
  • bielmo rogówki i jej zmętnienie
  • kurzajki
  • brodawki
  • piegi

Zielarska kuchnia

Mniszka lekarskiego pozyskiwać najlepiej ze stanowisk naturalnych, niezanieczyszczonych. Pozyskując korzeń należy robić to nie łamiąc go.

Korzenie

  • długie, mięsiste, palowe
  • korzenie wiosenne zbiera się w marcu i kwietniu jeszcze przed kwitnieniem (spożywa się je w małych ilościach po ugotowaniu, tak jak inne warzywa)
  • korzenie jesienne zbiera się w celu suszenia
  • wysuszone, pokrojone i przypieczone korzenie mniszka (upalony/prażony korzeń) to najlepszy znany substytut kawy (wchodzi w skład dobrej kawy zbożowej i cykorii domowej)
  • prażenie:
    - suszone korzenie pociąć na 5cm kawałki
    - ustawić piecyk na 150 st.C
    - prażyć 10 minut
    - zmielić
    - dodać około ćwierć łyżeczki na każdą filiżankę kawy lub kakao
  • herbatka leczy zaparcia i rozstroje żołądka
  • wyciśnięty sok działa odtruwająco
  • suszyć w przewiewnym miejscu

Liście

  • świeży, lekko gorzkawy smak
  • aby pozbyć się goryczy:- włożyć na 30 minut do zimnej, słonej wody- lub wybielić, czyli na kilka dni przed zbiorem przykryć ciemną folią [liście (te przeznaczone na sałatkę) przykryć deseczką, pozostają wówczas jasnożółte i delikatne w smaku]
  • młode (bez wykształonych kwiatów, przed kwitnieniem) do sałatki (jeśli zbyt gorzkie należy posolić i zostawić pod przykryciem na następny dzień – dodać miodu i śmietany)
  • zebrane najpóźniej do maja, przed kwitnieniem (spożywa się w postaci sałatek przyprawionych octem, solą, pieprzem z dodatkiem oliwy)
  • małą ilością drobno poszatkowanych liści można przyprawiać różne sosy i zupy (mogą to być również starsze liście)
  • poleca się przygotowanie jarzynki (w połączneiu z młodymi liściami pokrzywy)
  • sałatka:
    - młode, umyte liście drobno posiekać
    - łączyć z np.: szczypiorkiem, pokrzywą
    - dodać oleju i przypraw
  • w ostatnim stuleciu wyhodowano odmiany o dużych liściach (do sałatek)
  • suszyć w przewiewnym miejscu

Kwiaty

  • jeśli na wino, zbiera się je tuż po zakwitnieniu
  • lekko gorzkawy smak, chrupiące (młode, stare drażnią gardło)
  • można dodawać do zup, sałatek, potrawek
  • można gotować z cukrem (na kaszel)

Przepisy

Odwar z mniszka (kuracja wiosenna)

  • 2 łyżeczki liści lub rozdrobnionego korzenia
  • zalać filiżanką wody
  • doprowadzić do wrzenia, krótko gotować
  • odstawić na 10 minut do naciągnięcia
  • przecedzić

Odwar z korzeni i kwiatów (środek na trawienie)

  • 2 łyżki korzeni i kwiatów
  • zalać 2 szklankami ciepłej wody
  • gotować na małym ogniu 5 minut pod przykryciem
  • przecedzić do termosu
  • pić po pół szklanki 2-3 razy dziennie przed jedzeniem

Odwar z korzenia

  • łyżka rozdrobnionych korzeni
  • podgotować w 1/2 litrze wody przez 20 minut
  • podawać 2 razy dziennie po szklance

Świeży sok z liści

  • wycisnąć sok
  • podawać po 50g 3x dziennie
  • można utrwalić zalewając spirytusem

Napar z kwiatów

  • 1 łyżka kwiatów zalać 2 szklankami wrzącej wody
  • przykryć na 10 minut
  • przecedzić
  • pić po pół szklanki 2-3 razy dziennie

Napar z korzeni i liści

PrzepisWskazania
  • pociąć 50g (garść) korzeni i liści
  • wsypać do 1 litra wody
  • gotować 2 minuty
  • naciągać 10 minut pod przykryciem
  • przecedzić do termosu
  • popijać 1/2 szklanki dziennie na 30 minut przed posiłkami
  • dróg moczowych
  • dróg żółciowych
  • wątroby
  • niestrawności
  • żółtaczce
  • zaparciach nawykowych
  • przewlekłych trudnościach w oddawaniu moczu
  • miażdżycy
  • trądziku młodzieńczym
  • upartych wysypkach i półpaśćcu
  • złej przemianie materii

Nalewka alkoholowa na soku z mniszka (succus taraxaci – jest w aptekach):

  • brać 15-20 kropli na wodzie
  • 2-3 razy dziennie przy posiłkach

Nalewka ze świeżego korzenia

  • oczyszcza w stanach zatrucia

Wino na kwiatach mniszka

  • 250g kwiatów, 1kg cukru, 2 litry wody, 5 dag drożdży winnych
  • nastawić w ciemnym miejscu na kilka tygodni (3-4 tyg.)
  • gdy kwiat opadnie na dno, zlać wino do ciemnych butelek
  • przechowywać w ciemnym miejscu
  • zażywać 2 razy dziennie mały kieliszek przed jedzeniem (przy dolegliwościach kobiecych i trawiennych, i dla wzmocnienia organizmu)

Zapraszamy do dyskusji, wymiany doświadczeń

comments powered by Disqus